Midyat’ın çevresindeki kireçtaşı tepelere Süryaniler yüzyıllardır Tur Abdin der. Ad, “Tanrı’nın kullarının dağı” anlamına gelir ve bu adı bölgeye veren, tepelerine yerleşen keşişlerdir. Bugün yaklaşık seksen köye yayılmış bu platoda, yetmişe yakın manastır yapısı ve sayısız köy kilisesi bulunur. Bir kısmında hâlâ her gün ayin yapılır, bir kısmı yalnızca duvarları ayakta kalmış birer harabedir. Bu yazıda Midyat’tan kolayca ulaşabileceğiniz manastırları ve kiliseleri, tarihleri, mimarileri ve Midyat’a uzaklıklarıyla tek tek anlattık.
- UNESCO Geçici Listesi
- 2021
- Köy sayısı
- Yaklaşık 80
- En eski yapılar
- 6. yüzyıl
- Midyat’a uzaklık
- 10 ile 72 km
Tur Abdin neresidir?
Tur Abdin, kuzeyde ve doğuda Dicle Nehri, güneyde Mezopotamya ovasına inen yamaçlar, batıda ise Mardin dağlarıyla çevrili bir platodur. Midyat bu bölgenin merkezidir; Nusaybin, Savur, İdil ve Hasankeyf çevresindeki köyler de Tur Abdin’in parçası sayılır. Bölgedeki Hristiyanlık en az 4. yüzyıla kadar uzanır. Süryani kaynaklarına göre bu dönemde Mezopotamya’nın ovalarından gelen keşişler tepelere yerleşti, mağaralarda ve küçük hücrelerde yaşadı, zamanla bu hücrelerin çevresinde manastırlar kuruldu.
Bölgenin halkı Süryani Ortodoks Kilisesi’ne bağlıdır. Ayinlerde bugün de Süryanice kullanılır; köylerde ise Süryanicenin yaşayan bir lehçesi olan Turoyo konuşulur. Manastırlar yüzyıllar boyunca hem ibadet yeri hem de okul oldu. Keşişler burada el yazmalarını kopyaladı, öğrencilere Süryanice okuma yazma öğretti ve köylerin din adamlarını yetiştirdi.
UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde Tur Abdin
Türkiye, 2021 yılında “Midyat ve Çevresindeki Geç Antik ve Orta Çağ Kiliseleri ve Manastırları (Tur Abdin)” adıyla bölgeyi UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne ekledi. Listede beş manastır ve dört kilise yer alır. Manastırlar Deyrulzafaran (Mor Hananyo), Mor Gabriel, Mor Abay, Mor Loozor ve Mor Yakup; kiliseler ise Anıtlı’daki Mor Sobo ve Meryem Ana, Bağlarbaşı’ndaki Mor Kuryakos ve Altıntaş’taki Mor Azozoel kiliseleridir.
UNESCO dosyasına göre Tur Abdin’in 6. yüzyıldan kalan manastırları, Yunanistan’daki Athos Dağı manastırlarından yaklaşık dört yüzyıl daha eskidir. Dosyada öne çıkan bir başka ayrıntı da avlulardaki açık hava dua yerleridir. Süryanice beth slutho denen bu yapılara başka hiçbir yerde rastlanmaz.
Tur Abdin kiliselerinin mimarisi
Bu yapıları ayrıntılı biçimde belgeleyen ilk araştırmacılardan biri, 1909’da bölgeyi gezen İngiliz arkeolog Gertrude Bell’dir. Bell, kiliseleri plan özelliklerine göre manastır kiliseleri ve köy kiliseleri olarak ikiye ayırdı. Manastır kiliselerinde nef enine uzanır, yani genişliği derinliğinden fazladır. Mor Gabriel’in ana kilisesi bu tipin en bilinen örneğidir. Köy kiliseleri ise genellikle avlulu, sade ve daha küçük yapılardır.
Yapıların hemen hepsinde bölgenin sarı kireçtaşı kullanılmıştır. Duvarlar kalın, pencereler küçüktür; bu sayede yazın içerisi serin, kışın sıcak kalır. Kubbeler ve tonozlar taştan örülür. Kapı ve pencere çevrelerindeki oymalar, Midyat’ın taş evlerinde gördüğünüz taş işçiliğinin çok daha eski örnekleridir. Avlulardaki beth slutho, doğuya bakan nişli bir duvardan ve önündeki açık alandan oluşur. Yaz aylarında ayinler burada, açık havada yapılırdı.
Mor Gabriel Manastırı (Deyrulumur, Kartmin)
Midyat’a yaklaşık 23 kilometre uzaklıktaki Mor Gabriel, Tur Abdin’in en bilinen manastırıdır. MS 397’de Mor Şmuel ve öğrencisi Mor Şemun tarafından kuruldu ve dünyanın ayakta kalan en eski Süryani Ortodoks manastırı olarak bilinir. Eski kaynaklarda Kartmin Manastırı adıyla geçer, halk arasında Deyrulumur da denir. 512 yılında yapılan ana kilisesi, mozaikleri ve kubbesiyle bölgenin en önemli yapılarındandır. Manastır bugün Tur Abdin Metropolitliği’nin merkezidir; keşişler, rahibeler ve öğrenciler burada yaşar. Tarihini ve ziyaret bilgilerini Mor Gabriel Manastırı yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Mor Yakup Manastırı (Salah, Barıştepe)
Midyat’a 11 kilometre uzaklıktaki Barıştepe köyünün Süryanice adı Salah’tır. Köyün manastırı, 421’de öldüğü kabul edilen ve “inzivaya çekilen” anlamında Mor Yakup Hbişo olarak anılan bir keşişe adanmıştır. Mor Yakup’un hayatını anlatan Süryanice metinde köy Şilloh adıyla geçer. Manastırın 5. yüzyılda kurulduğu kabul edilir; bugünkü kilise ise 6. yüzyılda yapılmış, 8. yüzyılda yenilenmiştir.
Manastır, 6. yüzyılda yaşamış ve Mezmurlar üzerine yazdığı yorumla tanınan Salahlı Daniel’in de yetiştiği yerdir. 13. yüzyılın sonlarından itibaren bir piskoposluk merkezi oldu. 1720’de terk edildi, 1851’de yeniden sahiplenildi. Bugün avlusu, konukevi ve kilisesiyle yeniden kullanılan, bakımlı bir manastırdır.
Mor Loozor Manastırı (Mor Lazar, Habsenas, Mercimekli)
Midyat’a 10 kilometre uzaklıktaki Mercimekli köyünün Süryanice adı Habsenas’tır. Köyün yaklaşık 300 metre dışında, 4. yüzyılda yaşamış Harran piskoposu Mor Lazar’a adanmış Mor Loozor Manastırı bulunur. Manastırın 8. yüzyılın başında Mor Şemun d’Zayte tarafından yeniden kurulduğu düşünülür.
Manastırın avlusunda yaklaşık 7 metre yüksekliğinde bir taş kule durur. Bu kule, bir keşişin yıllarca dışarı çıkmadan dua ederek yaşadığı bir inziva kulesidir ve içine su taşıyan bir kanalı vardır. Tur Abdin’de bu geleneğin 8. yüzyılda da sürdüğü bilinir ve bölgede ayakta kalan son örnek bu kuledir. Kare planlı manastırın duvarları 3 metre kalınlığındadır. 1866’da onarılan yapı bugün terk edilmiş durumdadır ve bakıma ihtiyaç duyar.
Mor Kuryakos Kilisesi (Arnas, Bağlarbaşı)
Midyat’a 14 kilometre uzaklıktaki Bağlarbaşı köyü, Süryanice adıyla Arnas, bölgenin en iyi korunmuş köy kiliselerinden birine ev sahipliği yapar. Mor Kuryakos Kilisesi’nin 7. yüzyılın sonlarında yapıldığı düşünülür. Kilisenin en geç 761 yılında ayakta olduğunu, mihrap bölümünü ayıran taş korkuluk üzerindeki yazıt gösterir. Kuzey duvarı ve tonozunun büyük kısmı 1591 ile 1592 yıllarında yeniden yapılmıştır.
Mor Azozoel Kilisesi (İzozoel, Keferze, Altıntaş)
Midyat’a 21 kilometre uzaklıktaki Altıntaş, Süryanice Keferze, birden fazla eski kilisesi olan bir köydür. Bunların en önemlisi Mor Azozoel Kilisesi’dir. Kilisenin 7. yüzyılın sonlarında yapıldığı düşünülür. Avlusundaki beth slutho üzerindeki yazıt, yapının en geç 934 yılında var olduğunu kanıtlar. 1592 tarihli bir kayıt kilisenin yapımını Bizans imparatoru I. Anastasius’a bağlasa da, Tur Abdin üzerine kapsamlı çalışmalarıyla bilinen tarihçi Andrew Palmer bu kaydın sonradan uydurulduğunu düşünür.
Kilise 1416 ve 1855 yıllarında hasar gördü, tonozu 1936’da onarıldı. Köyde Mor Azozoel’in yanı sıra Meryem Ana, Mor Yuhanon ve Mor Abrohom kiliseleri de bulunur.
Anıtlı (Hah): Meryem Ana ve Mor Sobo kiliseleri
Midyat’a 30 kilometre uzaklıktaki Anıtlı köyünün eski adı Hah’tır. Türkçe adı da köyün eski yapılarına bir gönderme gibidir. Hah, Tur Abdin’in ilk piskoposluk merkezi olarak kabul edilir; bu görev 7. yüzyılın başında Kartmin’e, yani bugünkü Mor Gabriel Manastırı’na geçmiştir.
Meryem Ana Kilisesi, Süryanice adıyla Yoldath Aloho (Tanrı’yı doğuran), Tur Abdin’in en eski ve en güzel kiliselerinden biridir. Kubbesi, dışarıdan bakıldığında iki katlı bir taç gibi görünen süslemeleri ve kemerleriyle bölge mimarisinin en çok fotoğraflanan yapılarındandır. Gertrude Bell 1909’da bu kiliseyi fotoğraflayan ilk araştırmacılardandı. Köyün halk arasında anlatılan bir efsanesine göre kiliseyi, doğudan gelen müneccimler yaptırmıştır.
Mor Sobo Kilisesi ise 5. yüzyıla kadar uzanabilecek, sonradan köyün piskoposluk kilisesi olan büyük bir yapıdır. Bugün harabe hâlindedir. Avlusundaki dua yerinde bulunan yazıtlar, 1135 ile 1295 yılları arasında burada din adamlarının gömüldüğünü gösterir. Köyün dışındaki Haç Manastırı ise 1089 ile 1873 yılları arasında bir piskoposluk merkeziydi.
Mor Abay Manastırı (Kelleth, Dereiçi)
Midyat’a 45 kilometre uzaklıktaki Dereiçi, Savur ilçesine bağlı, Süryanice adı Kelleth olan bir köydür. Köyün yakınındaki Mor Abay Manastırı’nın kuruluşu kaynaklara göre 370 yılına ya da 6. yüzyıla tarihlenir. Manastır bugün harabe hâlindedir; duvarlarında 12. yüzyılda bölgeye hâkim olan Artuklular döneminden kalma yazıtlar görülebilir. Köyün içindeki 8. yüzyıldan kalma Mor Yuhanon Kilisesi ise 2006’da onarılmıştır. Kelleth, 1730’a kadar bir piskoposluk merkeziydi.
Deyrulzafaran Manastırı (Mor Hananyo, Safran Manastırı)
Mardin’in yaklaşık 3 kilometre doğusundaki Deyrulzafaran, Midyat’a 72 kilometre uzaklıktadır ve iki şehri birlikte gezenlerin yolu üzerindedir. Rivayete göre manastır, güneşe tapılan eski bir tapınağın üzerine kurulmuştur; bugün de alt kattaki taş tavanlı oda bu tapınağın kalıntısı olarak gösterilir. Manastır önce Mor Şlemun’a adanmıştı. 793’te Mardin piskoposu Mor Hananyo tarafından onarıldı ve onun adıyla anılmaya başladı.
Deyrulzafaran, 1166 ile 1932 yılları arasında Süryani Ortodoks Patrikliği’nin merkeziydi. Patriklik 1932’de önce Humus’a, ardından Şam’a taşındı. Manastırda elli üç patrik ve metropolit gömülüdür. “Safran manastırı” anlamına gelen adını 15. yüzyıldan itibaren taşır. Duvarlarının sarı rengini, harcına safran karıştırılmasına bağlayan bir halk anlatısı vardır. Manastırda Kubbeli Kilise ve Meryem Ana Kilisesi bulunur. Deyrulzafaran bugün de faal bir manastırdır ve Mardin Metropolitliği’nin merkezidir.
Hangi gün nereye? Midyat’tan rota önerisi
Bu manastır ve kiliselerin hepsini tek günde görmek mümkün değildir; acele etmeden gezmek için iki gün ayırmanızı öneririz.
Birinci gün: Sabah Midyat’tan çıkıp Mercimekli’deki Mor Loozor’a (10 km), ardından Barıştepe’deki Mor Yakup’a (11 km) ve Bağlarbaşı’ndaki Mor Kuryakos’a (14 km) uğrayabilirsiniz. Öğleden sonra Mor Gabriel Manastırı’na (23 km) geçip günü Altıntaş’ta (21 km) bitirebilirsiniz.
İkinci gün: Anıtlı’daki Meryem Ana ve Mor Sobo kiliselerini (30 km) sabah görmek, öğleden sonra Dereiçi’ne (45 km) uzanmak mümkündür. Deyrulzafaran’ı ise Mardin’e giderken ya da Mardin’den dönerken ziyaret etmek en mantıklısıdır. Midyat’ta görülecek diğer yerler için Midyat’ta gezilecek yerler rehberimize göz atabilirsiniz.
Ziyaret ederken bilmeniz gerekenler
Mor Gabriel ve Deyrulzafaran düzenli olarak ziyaretçi kabul eder; ziyaret saatleri mevsime ve dinî günlere göre değişebileceği için yola çıkmadan önce kontrol etmenizi öneririz. Köy kiliselerinin kapıları çoğu zaman kilitlidir. Anahtar genellikle köyde yaşayan bir ailededir; köy meydanında birine sormanız kapının açılması için çoğu zaman yeterlidir.
Bu manastır ve kiliselerin çoğunda bugün de ibadet edilir. Omuzları ve dizleri kapatan kıyafetler giymek, ayin sırasında sessiz kalmak, rahiplerin ve köylülerin fotoğrafını çekmeden önce izin istemek en doğal saygıdır. Harabe hâlindeki yapılarda duvarlara tırmanmamak ve taşlara dokunmamak, bu mirasın sonraki kuşaklara kalmasına yardımcı olur. Bazı köy yolları dar ve virajlıdır; özellikle kışın ve yağmurlu havalarda dikkatli olmak gerekir.
Kaynaklar: “Late Antique and Medieval Churches and Monasteries of Midyat and Surrounding Area (Tur ʿAbdin)”, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi, 2021; Gertrude Bell, The Churches and Monasteries of the Tur Abdin; Andrew Palmer, Monk and Mason on the Tigris Frontier; Tur Abdin, Mor Loʿozor Monastery, Anıtlı, Barıştepe, Bağlarbaşı, Altıntaş, Dereiçi ve Mor Hananyo Monastery maddeleri, Vikipedi. Mesafeler OpenStreetMap verileriyle hesaplanmıştır.
