Midyat’tan güneydoğuya, Güngören köyüne doğru giden yol, Tur Abdin platosunun taşlı tepeleri arasında kıvrılır. Bir dönemeçte, sarı kireçtaşından yükselen duvarlar ve çan kuleleri görünür: Mor Gabriel Manastırı. On altı yüzyıldır aynı yerde duran ve bugün de ibadetin sürdüğü bu yapı, dünyanın ayakta kalan en eski Süryani Ortodoks manastırı olarak bilinir.
- Kuruluş
- MS 397
- Kurucular
- Mor Şmuel, Mor Şemun
- Ana kilise
- 512
- Kubbe yüksekliği
- 17 metre
Bir hocayla öğrencisinin manastırı
Manastır, MS 397 yılında Mor Şmuel ve öğrencisi Mor Şemun tarafından kuruldu. Süryani kaynakları, yapının daha eski bir tapınağın kalıntıları üzerine inşa edildiğini anlatır. Kısa sürede bölgenin manevi merkezlerinden biri hâline gelen manastır, Roma imparatorları Arkadius, Honorius ve II. Theodosius’tan, ardından Bizans imparatoru I. Anastasius’tan bağışlar aldı.
Halk arasında bugün de kullanılan adlardan biri Deyrulumur’dur. Manastır, adını 7. yüzyılda yaşamış ve burada yetişmiş olan Beth Qustanlı Mor Gabriel’den alır. Onun döneminde manastırda yaklaşık sekiz yüz keşişin yaşadığı aktarılır. Bu sayı, yapının yalnızca bir ibadet yeri değil, kalabalık bir ilim ve yaşam merkezi olduğunu gösterir.
Tur Abdin’in kalbi
Süryanice Tur Abdin, “Tanrı’ya kulluk edenlerin dağı” anlamına gelir. Bu adı, yüzyıllar boyunca bölgeyi dolduran manastırlardan ve keşiş topluluklarından alır. Mor Gabriel bu manastırların en büyüğü ve en önemlisiydi: 615 ile 1049 yılları arasında Tur Abdin piskoposluğunun merkezi oldu, sonraki yüzyıllarda da kendi piskoposluk bölgesine sahip olmayı sürdürdü.
Manastırın tarihi kesintisiz bir huzur tarihi değildir. Bölgeden geçen pek çok ordu ve yaşanan zor dönemler, yapıda izler bıraktı. Yine de manastır her seferinde onarıldı, yeniden dolduruldu ve bugüne ulaştı. Bu dayanıklılık, Süryaniler için Mor Gabriel’i bir yapıdan çok, bir hafıza ve süreklilik sembolü hâline getirmiştir.
On altı yüzyıl boyunca yıkıldı, onarıldı, yeniden dolduruldu; ama hiç terk edilmedi.
Altın zeminde asma dalları
Manastırın ana kilisesi, 512 yılında Bizans imparatoru I. Anastasius tarafından yaptırıldı. Kilisenin kutsal bölümünü süsleyen mozaikler, Geç Antik Çağ’dan bugüne ulaşabilmiş en değerli örnekler arasında sayılır. Tonozun altın zemini üzerinde, dört gümüş kaptan yükselen asma dalları birbirine sarılır; yaprakların arasında içinde haç bulunan üç madalyon yer alır.
Asma motifinin burada bulunması tesadüf değildir. Bağ, Tur Abdin’in toprağında olduğu kadar inancında da yer tutar; manastırı çevreleyen yamaçlardaki bağlar ile kilisenin tavanındaki altın asmalar, aynı coğrafyanın iki ayrı yüzü gibidir.
Manastırın bir diğer ünlü bölümü, 6. yüzyılın başlarına tarihlenen ve geleneksel olarak İmparatoriçe Theodora’nın adıyla anılan kubbedir. İç yüksekliği yaklaşık 17 metre, iç çapı 11,5 metre olan kubbe, ışınsal dizilmiş tuğlalarla örülmüş ve kesme taş duvarların üzerine oturtulmuştur. Bin beş yüz yıllık bu kubbe, döneminin mühendislik bilgisine bugün de tanıklık eder.
Bugün Mor Gabriel
Mor Gabriel bugün de yaşayan bir manastırdır. Tur Abdin Metropolitliği’nin merkezi olan yapıda keşişler ve rahibeler yaşar, dualar Süryanice okunur, gelenek kuşaktan kuşağa aktarılmaya devam eder. 2021 yılında Tur Abdin bölgesindeki Geç Antik ve Orta Çağ kiliseleriyle birlikte UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır.
Manastır, belirli saatlerde ziyaretçilere açıktır. Burası her şeyden önce bir ibadet yeridir: omuzları ve dizleri kapatan kıyafetler tercih etmek, sessizliğe özen göstermek ve fotoğraf çekmeden önce izin istemek, ev sahiplerine gösterilecek en doğal saygıdır. Ziyaret saatleri döneme göre değişebildiği için yola çıkmadan önce teyit etmek iyi olur.
Neden önemli?
Mor Gabriel’i ziyaret edenler genellikle aynı duyguyla ayrılır: zamanın burada başka türlü aktığı hissiyle. Taş avlularda yürürken on altı yüzyıl önce kurulan bir topluluğun hâlâ aynı dili konuştuğunu, aynı duaları okuduğunu ve aynı toprağı işlediğini görmek, Tur Abdin’in neden “yaşayan bir miras” olarak anıldığını en iyi anlatan şeydir.
Kaynaklar: Mor Gabriel Manastırı, Vikipedi; Syriac Heritage Project, “Dayro d’Mor Gabriel”; A. G. Leventis Foundation, “Mosaic Decoration, Monastery of Mar Gabriel”; Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage, “Gabriel, Monastery of Mor”.
