از کنار کارگاه‌های کوچک بازار میدیات که بگذرید، صدای تق‌تق آرامی می‌شنوید. درون کارگاه، استادی بر میز کارش خم شده و با ابزاری شبیه انبرک، رشته‌های نقرهٔ به باریکی مو را یکی‌یکی خم می‌کند و سر جایشان می‌نشاند. نتیجه از دور به تور می‌ماند و از نزدیک به بنایی کوچک: تلکاری، یعنی ملیله‌کاری نقره.
- خاستگاه
- بین‌النهرین
- ماده
- مفتول نقره
- دورهٔ شاگردی
- دست‌کم ۵ تا ۶ سال
- موزه
- ۲۰۲۳، میدیات
توری از مفتول
همان‌طور که از نامش پیداست، تلکاری «کار با مفتول» است. نقرهٔ ذوب‌شده نخست به مفتول‌های باریک کشیده می‌شود و سپس این مفتول‌ها خم و تابیده و پیچیده می‌شوند تا نقشی پدید آید. سبک اما محکم، با نوری که از هر سو از آن می‌گذرد و بی‌آنکه جای لحیم دیده شود؛ این هنر در بسیاری از نقاط جهان شناخته شده است، اما در میدیات هویتی ویژهٔ خود یافته است.
ریشه‌های این فن به فلزکاری‌ای بازمی‌گردد که هزاران سال پیش در بین‌النهرین آغاز شد. با گسترش این هنر در آناتولی، ماردین یکی از مهم‌ترین مراکز آن شد و در ماردین، میدیات. امروز «تلکاری میدیات» نقش‌هایی ویژهٔ این منطقه و مهارتی را به یاد می‌آورد که سده‌ها دست‌به‌دست شده است.
هنر استادان سریانی
تلکاری در میدیات روزگاری دراز در دستان استادان سریانی زنده بود. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که تا دههٔ ۱۹۶۰ تقریباً تنها سریانیان در میدیات و پیرامون آن به تلکاری می‌پرداختند. پس از آن، صنعتگران مسلمانی هم که نزد استادان سریانی آموزش دیده بودند به این حرفه پیوستند و تلکاری به هنری مشترک میان جماعت‌های گوناگون میدیات بدل شد.
این مهارت به‌طور سنتی از پدر به پسر یا از استاد به شاگرد می‌رسد. شاگرد دست‌کم به پنج یا شش سال زمان نیاز دارد تا بتواند به‌تنهایی تلکاری بسازد. در سال‌های اخیر این سنت چهره‌ای تازه هم یافته است: در میدیات زنان نیز آموزش می‌بینند تا استادکار شوند و در کارگاه‌ها کار می‌کنند.
استاد تلکاری در پنج یا شش سال پرورش می‌یابد؛ یک نقش، گاه در تمام یک عمر.
تلکاری چگونه ساخته می‌شود؟
ساختن تلکاری حوصله می‌خواهد و در چند مرحله انجام می‌شود:
ذوب و مفتول‌کشی. نقره ذوب و ریخته‌گری می‌شود و بارها از دستگاه مفتول‌کشی می‌گذرد تا به مفتولی با باریکی دلخواه بدل شود.
تاباندن. مفتول‌های باریک دوتا‌دوتا به هم تابانده می‌شوند تا بافته‌ای ظریف پدید آید که به نقش بافت می‌بخشد.
اسکلت. با مفتولی ضخیم‌تر، طرح کلی قطعه یعنی اسکلت آن ساخته می‌شود. برگ، پرنده یا نقشی هندسی نخست به شکل همین قاب پدیدار می‌شود.
پر کردن. درون قاب، تکه به تکه، با مفتول‌های باریکِ پیچیده پر می‌شود؛ با ابزاری نوک‌باریک و شبیه انبرک که استادان آن را چیفت می‌نامند. استادی واقعی در همین مرحله آشکار می‌شود.
لحیم، پاک‌سازی و پرداخت. قطعه‌ها با حرارت به هم پیوند می‌خورند، زیادی‌ها گرفته می‌شود و نقره تا درخشش نهایی‌اش پرداخت می‌شود.
«حصیر میدیات»
از شناخته‌شده‌ترین کارهای میدیات، بافتی است به نام «حصیر میدیات» (Midyat hasırı). در این روش مفتول باریک نقره به فشردگی و نرمی یک حصیر کاهی بافته می‌شود و بیشتر در دستبند و گردنبند به کار می‌رود. بافت نرم این حصیر، همراه با نقش‌های مشبک و توری‌مانند تلکاری، امضای نقره‌کاری میدیات به شمار می‌آید.
بازار و موزه
بهترین راه آشنایی با تلکاری در میدیات، گشتن در بازار زرگرها و تماشای استادان سر کار است. بسیاری از آنان با خوشرویی به پرسش‌های بازدیدکنندگان پاسخ می‌دهند.
موزهٔ تلکاری که شهرداری میدیات در ۱۰ دسامبر ۲۰۲۳ گشود، بهترین جا برای دیدن این هنر در یک‌جاست. این موزه در بخش تاریخی بازار، در محلهٔ آکچاکایا، قرار دارد و به‌عنوان تنها موزهٔ ترکیه که به تلکاری اختصاص دارد معرفی می‌شود. در آن قطعه‌های تاریخی به نمایش گذاشته شده و در بخش کارگاه می‌توان روند ساخت را از نزدیک دید.
همان‌گونه که سنگ میدیات در دستان استادانش به تور بدل می‌شود، نقره‌اش نیز با همان حوصله به مفتول و مفتول به نقش بدل می‌شود. هر دو زادهٔ یک سنت‌اند: احترام به ماده و مهارتی که نسل به نسل منتقل می‌شود.
منابع: «Midyat Telkâri Ustaları» (مقالهٔ پژوهشی)؛ موزهٔ تلکاری ماردین، دانشنامهٔ Küre؛ هنر تلکاری ماردین، Edebiyat ve Sanat Akademisi؛ میدیات، ویکی‌پدیا.
