Midyat’a ilk kez gelenler, şehrin rengine şaşırır. Evler, avlu duvarları, kemerler ve kiliseler aynı sarı taştan yükselir; gün boyunca ışık değiştikçe şehrin rengi de değişir. Sabah soluk bir krem, öğlen parlak bir sarı, akşamüstü ise neredeyse bal rengi. Bu taş, Midyat’ın hem yapı malzemesi hem de kimliğidir.
- Malzeme
- Sarı kireçtaşı
- Plan
- İçe dönük avlu
- Kat
- Genellikle 2–3
- Örtü
- Tonoz ve düz dam
Yumuşak çıkan, zamanla sertleşen taş
Midyat taşı, yörede çıkarılan sarı renkli bir kireçtaşıdır. En dikkat çekici özelliği, ocaktan ilk çıkarıldığında yumuşak olması ve kolayca işlenebilmesidir. Taş, zamanla güneşe ve suya maruz kaldıkça sertleşir. Bu özellik, Midyat ustalarına büyük bir özgürlük tanımıştır: taş, yumuşakken neredeyse ağaç gibi oyulabilir, yerine konduktan sonra ise yüzyıllarca dayanır.
Kalın taş duvarlar, bölgenin sert iklimine karşı doğal bir koruma sağlar. Yazın kavurucu sıcakta evlerin içi serin kalır, kışın ise taş içerideki ısıyı tutar. Yani Midyat evlerinin güzelliği, aynı zamanda iklime verilmiş akıllıca bir cevaptır.
Dışa kapalı, içe açık
Geleneksel Midyat evi, sokağa sade ve yüksek duvarlarla bakar. Asıl hayat, duvarların ardındaki avluda geçer. Odalar, ortadaki avlunun çevresine dizilir; evin ritmini bu avlu belirler. Evler çoğunlukla iki ya da üç katlıdır ve her katın avluya açılan kendi düzeni vardır.
Odaların arasında ya da önünde yer alan eyvan, Midyat evinin en sevilen mekânıdır. Üç tarafı kapalı, bir tarafı avluya açık bu yarı açık alan, yazın gölgede oturmak, misafir ağırlamak ve serin gecelerde uyumak için kullanılır. Düz damlar da evin bir parçasıdır: yaz gecelerinde damlarda yatmak, bağ bozumu mevsiminde ise üzüm kurutmak bu damlarda yapılır.
Midyat evi sokağa sırtını döner, avlusuna ise bütün kalbiyle açılır.
Taşta dantel
Taşın kolay işlenmesi, Midyat’ta çok gelişmiş bir süsleme sanatının doğmasını sağladı. Kapı ve pencere çevreleri, sütunlar, kemerler ve korkuluklar, ustalar tarafından işleme gibi ince motiflerle oyuldu. Bitkisel kıvrımlar, geometrik desenler, yıldızlar ve rozetler, cepheleri birer taş dantele dönüştürür.
Örtü sisteminde de aynı ustalık görülür. Taşın işlenebilirliği sayesinde odalar tonozlarla örtülür: beşik tonoz, çapraz tonoz ve aynalı tonoz, Midyat evlerinde sık karşılaşılan örtü türleridir. İçeriden bakıldığında bu tonozlar, odalara hem yükseklik hem de sakin bir ferahlık kazandırır.
Ustaların şehri
Midyat’ın taş mimarisi, kuşaktan kuşağa aktarılan bir ustalık geleneğinin ürünüdür. Taşı ocaktan çıkaran, kesen, yontan ve oyan ustalar, çoğu zaman aynı ailelerden yetişti. Bu ustalık yalnızca evlerde değil; kiliselerde, konaklarda, hanlarda ve çarşılarda da kendini gösterir.
Bu geleneğin en bilinen örneklerinden biri, şehrin yüksek bir noktasında yer alan Midyat Konuk Evi’dir. En eski katı 1850 yılına tarihlenen yapı, sonraki yıllarda eklenen katlarla dört kata ulaşmıştır. Avlusu, oymalı cepheleri ve damından görünen şehir manzarasıyla bugün Midyat’ın en çok ziyaret edilen yapılarından biridir ve pek çok televizyon dizisine de mekân olmuştur.
Midyat’ta nerelere bakmalı?
Midyat’ın taş mimarisini görmek için eski Süryani mahallesinin dar sokaklarında yürümek yeterlidir. Konuk Evi, Mor Barsavmo Kilisesi başta olmak üzere tarihî kiliseler ve Estel’deki han yapıları, bu mimarinin farklı yüzlerini gösterir. Sokaklarda yürürken başınızı kaldırıp pencere çevrelerine, kapı kemerlerine ve damların kenarlarına bakmayı unutmayın: Midyat’ın asıl hazinesi, çoğu zaman bu ayrıntılarda saklıdır.
Kaynaklar: “Geleneksel Midyat Evlerinde Cepheler,” Mimarlık Dergisi; Midyat Taş Evleri, Küre Ansiklopedi; Midyat, Vikipedi.
